Welcome to the Centre for Advanced Irfan Studies

Oleh: Mohd Jamizal bin Zainol, Pengerusi Yayasan Pusat Polisi dan Hal Ehwal Ekonomi Malaysia (PEACE) Nama Ibn ‘Arabi sering menjadi tumpuan setiap kali timbul perbahasan mengenai konsep Wahdat al-Wujud. Tidak kurang juga yang tergesa-gesa menjatuhkan hukum sama ada menerima atau menolak ajarannya tanpa terlebih dahulu memahami kerangka falsafah dan metafizik yang melatari karya-karyanya. Hakikatnya, sebahagian besar polemik yang berlaku pada hari ini berpunca daripada kegagalan membezakan antara konsep Wujudiyyah Muwahhidah dan Wujudiyyah Mulhidah, suatu pengelasan yang pernah diketengahkan oleh Syeikh Nuruddin al-Raniri dalam perbahasan beliau mengenai tasawuf di Alam Melayu. Polemik ini bukanlah sesuatu yang baharu. Ia telah berlaku hampir empat abad yang lalu apabila Syeikh Nuruddin al-Raniri tiba di Aceh pada abad ke-17. Melalui karya Tibyān fī Ma’rifat al-Adyān, beliau mengkritik beberapa pandangan yang dikaitkan dengan Hamzah Fansuri dan muridnya, Syamsuddin al-Sumatrani. Menurut al-Raniri, sebahagian daripada ungkapan yang terdapat dalam karya Hamzah Fansuri boleh membawa kepada fahaman yang beliau kategorikan sebagai Wujudiyyah Mulhidah, iaitu fahaman yang pada pandangan beliau boleh menjejaskan prinsip tauhid. Namun demikian, perbahasan ini tidak pernah berakhir. Bahkan sehingga hari ini, para sarjana masih membincangkan sama ada kritikan al-Raniri benar-benar menggambarkan maksud sebenar Hamzah Fansuri ataupun berlaku salah faham terhadap bahasa metafizik yang digunakan oleh tokoh sufi tersebut. Di sinilah letaknya cabaran utama dalam memahami karya-karya tasawuf. Tasawuf bukan sekadar disiplin yang membincangkan hukum-hakam atau persoalan akhlak. Ia turut menyentuh persoalan metafizik, iaitu hakikat kewujudan, hubungan antara Tuhan dan alam, serta pengalaman kerohanian yang dilalui oleh para wali dan ahli ‘irfan. Persoalan-persoalan ini berada di luar pengalaman biasa manusia dan amat sukar diterjemahkan menggunakan bahasa yang bersifat empirikal. Oleh sebab itu, para sufi menggunakan pelbagai bentuk perlambangan, metafora dan bahasa kiasan bagi menghampirkan sesuatu hakikat yang pada asasnya melangkaui kemampuan bahasa manusia. Dalam tradisi tasawuf, bahasa seperti ini dikenali sebagai tashbih, isharat dan kadangkala lahir daripada pengalaman kashf atau penyingkapan rohani. Hamzah Fansuri, misalnya, menggunakan pelbagai analogi untuk menggambarkan hubungan antara Tuhan dan makhluk. Beliau menyebut hubungan laut dan ombak, benih dan pohon, cahaya matahari bersama sinar dan habanya, air yang meresapi kain, serta hujan yang turun ke bumi. Bagi pembaca yang tidak memahami tradisi bahasa sufi, perlambangan seperti ini mungkin kelihatan seolah-olah menyamakan Tuhan dengan alam. Namun, ramai sarjana berpendapat bahawa perlambangan tersebut tidak semestinya membawa maksud sedemikian. Sebaliknya, ia bertujuan menjelaskan bahawa seluruh alam bergantung sepenuhnya kepada Allah sebagai sumber segala kewujudan, manakala alam tetap bersifat hadith (baharu), dicipta dan bergantung kepada-Nya. Dalam erti kata lain, kewujudan makhluk tidak pernah berdiri sendiri, tetapi sentiasa bergantung kepada Wujud Yang Mutlak. Atas sebab itu juga, ramai sarjana kontemporari berpendapat bahawa menyamakan Wahdat al-Wujud secara mudah dengan fahaman panteisme merupakan satu penyederhanaan yang tidak semestinya tepat. Dalam tradisi falsafah Barat, panteisme lazimnya difahami sebagai menyamakan Tuhan dengan alam. Sebaliknya, dalam kerangka metafizik Ibn ‘Arabi, hubungan tersebut jauh lebih kompleks dan berpusat kepada konsep tajalli, iaitu penzahiran nama dan sifat Allah dalam alam ciptaan tanpa menghapuskan perbezaan mutlak antara Khaliq dan makhluk. Pandangan inilah yang dihuraikan secara mendalam oleh Profesor Syed Muhammad Naquib al-Attas melalui tesis kedoktorannya yang kemudiannya diterbitkan sebagai The Mysticism of Hamzah Fansuri. Menurut beliau, terdapat kemungkinan bahawa al-Raniri telah mentafsir beberapa istilah yang digunakan oleh Hamzah Fansuri menurut pengertian yang berbeza daripada maksud asal pengarangnya. Dalam sejarah intelektual Islam, keadaan seperti ini bukanlah sesuatu yang luar biasa. Ahli Kalam, ahli falsafah, ahli tasawuf dan ahli Ishraqi masing-masing membangunkan sistem istilah yang tersendiri. Kadangkala mereka menggunakan istilah yang berbeza untuk merujuk kepada konsep yang hampir sama, manakala pada waktu lain mereka menggunakan istilah yang sama tetapi dengan maksud yang berbeza. Sebagai contoh, konsep Akal Pertama disebut sebagai al-‘Aql al-Awwal dalam tradisi falsafah Masha’iyyah. Ahli Kalam pula menggunakan istilah al-Qalam, manakala ahli Ishraqi menggunakan istilah al-Nur. Dalam tradisi tasawuf, konsep yang hampir serupa sering dihuraikan melalui istilah Nur Muhammad. Justeru, adalah tidak adil untuk menilai keseluruhan sesuatu sistem pemikiran hanya berdasarkan terjemahan literal beberapa ungkapan yang bersifat simbolik. Tradisi keilmuan Islam sentiasa menekankan kepentingan memahami sesuatu pandangan daripada kerangka asalnya sebelum membuat penilaian. Dalam masa yang sama, perlu ditegaskan bahawa terdapat sempadan yang tidak boleh dilangkaui. Semua perbahasan metafizik dalam Islam tetap tertakluk kepada prinsip tauhid. Allah ialah Wujud Yang Mutlak, Maha Esa, tidak menyerupai makhluk-Nya dan tidak berhajat kepada sesuatu selain diri-Nya. Apa yang lebih membimbangkan pada hari ini ialah apabila perbahasan akademik bertukar menjadi budaya takfir atau saling mengkafirkan. Perbezaan pandangan yang pada asalnya bersifat ilmiah akhirnya berubah menjadi pertelingkahan emosi yang merosakkan adab ilmu. Islam mempunyai sejarah perdebatan yang panjang. Imam al-Ghazali, Ibn Rushd dan Ibn Taymiyyah semuanya terlibat dalam polemik intelektual, namun mereka berhujah melalui karya ilmiah, bukan sekadar label atau cemuhan. Dalam dunia media sosial hari ini, petikan pendek sering dijadikan asas untuk menjatuhkan hukuman terhadap karya yang sebenarnya memerlukan pembacaan yang mendalam. Tradisi keilmuan Islam menuntut seseorang memahami istilah, metodologi dan kerangka epistemologi sebelum mengkritik sesuatu disiplin. Akhirnya, pengajaran paling besar daripada polemik ini ialah kepentingan adab sebelum ilmu. Dalam perkara yang menyentuh metafizik dan pengalaman kerohanian para sufi, sikap tergesa-gesa menghukum hanya akan menambahkan kekeliruan. Barangkali yang lebih utama ialah kita berusaha memahami sebelum menilai, meneliti sebelum menghukum, dan membaca sebelum membuat kesimpulan. Tradisi keilmuan Islam dibina atas asas hujah, adab dan pencarian kebenaran.

Mohd Jamizal Zainol In February 2006, al-Qaeda, the Sunni extremist and terrorist group had bombed al-Askari Mosque in Iraq, a sacred sanctuary and place of worship for the Shiites. In 1979, Mohammad Abdus Salam won the Nobel Prize in Physics. Unfortunately, this achievement of his was disregarded by his own motherland as he was accused of adhering to the Ahmadiyya, which had been declared heretical by the Pakistani government. As a result of this fatwa, he was constantly pressured by the Pakistani government, eventually leading him to permanently move to England. The events aforementioned are the ugly consequences of Muslims being demarcated due to the political conflicts escalating over the years, going back to hundreds of years before, that eventually leading to the occurrence of violence. Similarly, political power has been used to suppress those with differing ideas and views. We have been told of the facts that the conflict between Sunnis and Shias was rooted in the occurrence of Jamal Battle between Aisha RA, the Wife of the Prophet and Ali RA owing to the dissatisfaction with Ali RA’s indifference as Caliph in not taking firm action regarding the murder of Caliph Uthman RA. This conflict escalated, leading to a confrontation between Muawiyah RA (the governor of Syria at the time) and Ali RA. Muawiyah, through the Battle of Siffin, opposed Ali R.A in seeking justice for the death of Uthman R.A. This great conflict in the history of the Muslim ummah is tragically chronicled by Lesley Hazleton through his work, ‘After the Prophet: The Epic Story of the Shia-Sunni Split’. According to him, this great conflict further demarcated the Muslim ummah into two opposing factions, the Sunnis who were firmly standing with Uthman RA, Aishah RA, and Muawiyah RA and the group who stood side by side with Ali RA and other Households of the Prophet such as Fatimah the beloved daughter of the Prophet and Hassan and Hussein the grandsons of His Holiness. The root of this conflict can be traced back to the dissatisfaction towards the tragic killing of Uthman RA. Unfortunately, it gradually escalated, from mere political conflicts seeping into the discourse of Islamic theology. Such an instance can be seen where debates arose over Ali’s decision to make peace with Muawiyah was whether it is in line with Islamic principles. This gave rise to the Khawarij, a faction that opposed Ali RA because they disagreed with the peace process with Muawiyah. To them, both Ali RA and Muawiyah RA had deviated from Islam, hence their blood was deemed lawful, making it permissible to wage war against them. From these events, we can infer that the root of the demarcation of the Muslim Ummah stemmed from two reasons. The first can be said that there was a never-ending political divisions between the Sunnis, Shiites, and Khawarijites that have been continously occurring for hundred of years until today. Secondly, there is the excessive pressure from authorities or the government in sidelining differing views, to the extent of neglecting greater priorities, as seen in the case of Mohammad Abdus Salam. This is not to suggest that Ahmadiyya teachings are true, but instead illustrated to draw a lesson on how authorities can oppress certain factions or groups simply because of disagreement over an issue. The same instance can be seen occurring in Malaysia today, where the discussion concerning Rang Undang-undang Mufti Wilayah Persekutuan (RUU Mufti) had been a debated polemic. Various parties have expressed their views, with some agreeing while the others not. RUU Mufti became controversial as it concerns the qualifications required to become a Mufti of the Federal Territories, mandating that the individual must adhere to the creed of Ahli Sunnah Wal Jamaah (Sunni), specifically referring to the Asyairah and Maturidiyah school of thoughts in Theology, the Shafi’i school of thought in Jurisprudence, and the teachings of Imam Junaid in Mysticism. RUU Mufti has undoubtedly become controversial due to the attempt to utilize legislation to narrow the selection criteria for the Mufti of the Federal Territories to those who adhere to certain beliefs and methodologies only. To a certain extent, it is true that Muslims in the Malay Peninsula tend to follow these schools of thought in their religious tradition. However, restricting the selection criteria through legal means can have different implications and effects. It almost gives the impression that other schools of thought and methodologies are not accepted in the Federal Territories. In reality, the definition of Ahlus Sunnah Wal Jamaah is quite broad, encompassing the Maliki, Hanbali, Hanafi, and Shafi’i schools of thought.             Any law that concerns matters regarding Islam must be legislated and enacted on the basis of knowledge rather than certain political intention or to oppress certain parties. We do not want RUU Mufti to be a demarcation to the vastness and richness of knowledge, methodologies, and diversity of views in Islam. Let us hope that the implicit purpose of passing the RUU Mufti by the Parliament is not to reject any ideas merely basing itself upon labels or the firqah which is the source of that certain ideas. Particular instance can be seen as outrightly dismissing a well-established opinion (rajih) simply because the idea is from Wahhabi. I do feel pity for Muhammad bin Abdul Wahhab, a Muslim thinker, sometimes, because he has been constantly blamed for the arousal of such issues which we can categorized it as minor. Instead, we must learn to be open-minded and accept the fact that it is permissible to differ on minor issues. It is up to the individuals whether to practice any ideas after examining the most well-established argument (rajih) and thus satisfied with it. It is indeed saddening that we are still trapped with these issues for so long. If we are unable to properly manage our differences with prudence, then it will lead to more serious divisions in our country. One’s practice is established with one’s evidence thus there is no need for a certain disagreeing party or faction to

Mohd Jamizal Zainol Pada Februari 2006, terjadi pengeboman ke atas Masjid Al-Askari di Iraq oleh puak ekstremis sunni Al-Qaeda ke atas tempat suci Shiah di Iraq. Pada 1979 Mohammad Abdus Salam memenangi hadiah Nobel dalam bidang Fizik. Namun malangnya, pencapaian itu dipandang sepi oleh negara kelahirannya sendiri kerana beliau dituduhn menganut fahaman Ahmadi yang difatwakan sesat oleh Kerajaan Pakistan. Akibat fatwa tersebut, beliau sentiasa mendapat tekanan Kerajaan Pakistan sehingga membawa diri ke England. Dua peristiwa di atas ialah peristiwa hodoh akibat daripada perpecahan umat Islam akibat pertentangan politik yang melarat ratusan tahun sehingga menimbulkan keganasan. Begitu juga penggunaan kekuasaan politik bagi menekan pihak yang bertentangan idea dan pandangan. Kita sudah maklum pertentangan Sunni dan Shiah bermula dengan perang Jamal antara Aisha R.A isteri Nabi dan Ali R.A kerana tidak berpuas hati dengan sikap acuh tidak acuh Ali R.A sebagai Khalifah yang tidak mengambil tindakan tegas atas peristiwa pembunuhan Khalifah Uthman R.A. Pertentangan ini melarat sehingga membawa kepada pertentangan antara Muawiyah (Gabenor di Syria pada masa itu) dan  Ali R.A. Muawiyah melalui Perang Siffin menentang Ali R.A kerana menuntut bela atas kematian Uthman R.A.  Konflik hebat dalam sejarah umat Islam ini dinukilkan dengan penuh tragis dalam karya Lesley Hazleton iaitu After the Prophet: the Epic Story of the Shia-Sunni Split. Konflik hebat ini menurut Lesley telah membahagikan umat Islam kepada dua kelompok iaitu golongan Sunni mereka yang pro Uthman R.A, Aishah R.A dan Muawiyah dan kelompok pro Ali R.A dan keluarga Nabi yang lain seperti Fatimah anak Nabi, Hassan dan Hussein cucu Nabi. Semuanya berpunca dari satu asbab iaitu ketidakpuasan hati atas pembunuhan Uthman R.A tetapi meleret-leret sehingga meresap ke dalam perbincangan teologi Islam. Misalnya perbahasan samaada sikap Ali R.A untuk berdamai dengan Muawiyah adalah selari dengan Islam atau tidak. Lalu timbullah golongan Khawarij yang menentang Ali R.A kerana tidak bersetuju dengan proses perdamaian dengan Muawiyah.  Bagi mereka Ali R.A dan Muawiyah telah terkeluar daripada Islam yang mesti diperangi dan darah mereka halal. Dari peristiwa ini kelihatannya, perpecahan umat Islam berlaku atas dua asbab: Pertama, ialah perpecahan politik antara Sunni, Shiah dan Khawarij yang berterusan ratusan tahun sehingga ke hari ini. Kedua, ialah tekanan penguasa atau kerajaan yang keterlaluan dalam mengenepikan pandangan yang berbeda sehingga mengabaikan keutamaan yang lebih besar seperti apa yang terjadi kepada Mohammad Abdus Salam. Bukan ingin mengatakan ajaran Ahmadi itu benar tetapi kita mengambil pengajaran bagaimana penguasa boleh menekan setengah pihak kerana tidak bersetuju dalam suatu perkara. Dalam hal yang sama di Malaysia sekarang, perbincangan perihal Rang Undang-Undang Mufti (RUU Mufti)  menjadi polemik panas.Pelbagai pihak telah menyatakan pandangan masing-masing, ada yang bersetuju dan ada yang tidak. RUU Mufti menjadi kontroversi kerana menyentuh kelayakan menjadi mufti Wilayah Persekutuan iaitu mewajibkan individu terbabit berakidah Ahli Sunnah Wal Jamaah (Sunni) yang merujuk kepada pegangan bersumberkan aliran al-Asyairah dan al-Maturidiyah dalam akidah, bermazhab Syafie dan Imam Junaid dalam tasauf.             Sudah tentu RUU Mufti menjadi kontroversi kerana cubaan menggunakan perundangan untuk menyempitkan kriteria pemilhan Mufti Wilayah kepada mereka yang mempunyai pegangan dan manhaj tertentu sahaja. Memang benar secara tradisi di Tanah Melayu umat Islam cenderung bermazhab sedemikan, namun menyempitkan secara perundangan memberikan implikasi dan kesan yang berbeda. Ianya seolah-seolah menggambarkan bahawa mazhab dan manhaj lain adalah tidak diterima di Wilayah Persekutuan. Walhal definisi Ahlul Sunnah Wal Jamaah itu sangat luas merangkumi mazhab Maliki, Hanbali, Hanafi dan Syafie. Undang-undang yang bersangkut paut dengan Islam mesti dibuat atas dasar ilmu bukan kerana atas niat politik atau menekan mana-mana pihak. Kita tidak mahu RUU Mufti menjadi penghalang kepada keluasan dan kekayaan ilmu, manhaj dan kepelbagaian pandangan dalam Islam. RUU Mufti jika diluluskan Parlimen diharapkan tidak secara tersirat bertujuan menolak suatu pandangan berdasarkan label atau dari firqah mana pandangan itu dilontarkan, misalnya terus menolak mentah-mentah suatu pandangan yang rajih (diyakini) atas alasan pandangan itu daripada kelompok Wahabi (kadang-kadang saya kasihan melihat nasib Muhammad Ibnu Wahab salah seorang pemikir Islam dipersalahkan apabila timbul soal begini) atas perkara-perkara ranting. Sebaliknya kita harus berlapang dada dan menerima hakikat isu-isu ranting ini boleh berbeza pandangan dan terpulang kepada setiap individu untuk beramal atau tidak selepas meneliti dan berpuas hati dengan hujah yang paling rajih (diyakini). Sungguh menyedihkan, kita terperangkap dengan isu-isu sebegini sekian lama, yang jika tidak diuruskan dengan bijaksana menyebabkan perpecahan serius dalam negara. Isu-isu sedemikian tertegak dengan hujah masing-masing tanpa perlu pihak tertentu menuduh pihak yang tidak bersetuju sebagai kafir atau murtad. Sebenarnya, mereka yang mudah mengkafir dan melabel inilah yang sebenarnya ekstrem yang jika tidak dikawal boleh menggugat keselamatan awam. Dalam hal yang sama apa peranan Kerajaan? Kerajaan hanya perlu memantau supaya idea-idea ini tidak menggangu-gugat ketenteraman awam dan sensitiviti perkauman dan pastikan tiada elemen ekstrem seperti menghukum kafir bagi mereka yang berbeza pendapat. Ini mengingatkan kita tentang sejarah hitam (mihnah) apabila ilmuwan Islam Imam Ahmad Ibnu Hanbal yang hidup pada zaman pemerintahan Khalifah Al-Ma’mun di bawah kerajaan Abbasiyah diseksa dan dipenjarakan gara-gara tidak bersetuju dan tidak mahu mengakui fahaman Muktazilah yang mengatakan al-Quran itu makhluk. Sudah tentu kita tidak mahu peristiwa tragis itu berulang kembali. Pendek kata, kita tidak mahu melihat RUU Mufti ini nanti menambahkan lagi ketegangan dan perpecahan umat Islam. Cadangan saya, supaya prinsip-prinsip ini dapat dimuafakat dan dipersetujui dalam menangani isu RUU Mufti ini. Pertama, mengakui keluasan korpus falsafah dan ilmu Islam dengan menghargai para cendekiawan yang diiktiraf oleh dunia Islam selama berabad-abad, termasuk tokoh-tokoh seperti Imam Al-Ghazali, Fakhruddin Al-Razi, Ibn Taimiyah, Ibn Arabi, Ibn Sina, Al-Farabi, Al-Kindi, Mulla Sadra, dan Ibn Rushd. Walaupun mereka memiliki pandangan yang berbeza antara satu sama lain kerana berhadapan dengan situasi, konteks, dan cabaran yang berbeza pada zaman masing-masing, perbezaan ini tidak menafikan keunggulan mereka sebagai cendekiawan besar dalam bidang Falsafah, Kalam, dan Tasawuf. Tidak sepatutnya kita menjatuhkan hukum kafir atau bersikap ekstrem terhadap mana-mana tokoh ini, walaupun terdapat ketidaksepakatan terhadap pandangan mereka, dan kita perlu mengakui bahawa perbezaan tajam dalam kalangan umat Islam selama ratusan tahun sebenarnya berpunca daripada perbezaan pandangan terhadap isu-isu khilaf. Jika prinsip-prinsip ini dipegang, perselisihan dalam kalangan umat Islam dapat dikurangkan, perpaduan diperkukuhkan, dan umat Islam tidak lagi akan menjadi mangsa buli dan penindasan, seperti yang berlaku di Palestin hari