Oleh: Mohd Jamizal bin Zainol, Pengerusi Yayasan Pusat Polisi dan Hal Ehwal Ekonomi Malaysia (PEACE)
Nama Ibn ‘Arabi sering menjadi tumpuan setiap kali timbul perbahasan mengenai konsep Wahdat al-Wujud. Tidak kurang juga yang tergesa-gesa menjatuhkan hukum sama ada menerima atau menolak ajarannya tanpa terlebih dahulu memahami kerangka falsafah dan metafizik yang melatari karya-karyanya. Hakikatnya, sebahagian besar polemik yang berlaku pada hari ini berpunca daripada kegagalan membezakan antara konsep Wujudiyyah Muwahhidah dan Wujudiyyah Mulhidah, suatu pengelasan yang pernah diketengahkan oleh Syeikh Nuruddin al-Raniri dalam perbahasan beliau mengenai tasawuf di Alam Melayu.
Polemik ini bukanlah sesuatu yang baharu. Ia telah berlaku hampir empat abad yang lalu apabila Syeikh Nuruddin al-Raniri tiba di Aceh pada abad ke-17. Melalui karya Tibyān fī Ma’rifat al-Adyān, beliau mengkritik beberapa pandangan yang dikaitkan dengan Hamzah Fansuri dan muridnya, Syamsuddin al-Sumatrani. Menurut al-Raniri, sebahagian daripada ungkapan yang terdapat dalam karya Hamzah Fansuri boleh membawa kepada fahaman yang beliau kategorikan sebagai Wujudiyyah Mulhidah, iaitu fahaman yang pada pandangan beliau boleh menjejaskan prinsip tauhid.
Namun demikian, perbahasan ini tidak pernah berakhir. Bahkan sehingga hari ini, para sarjana masih membincangkan sama ada kritikan al-Raniri benar-benar menggambarkan maksud sebenar Hamzah Fansuri ataupun berlaku salah faham terhadap bahasa metafizik yang digunakan oleh tokoh sufi tersebut.
Di sinilah letaknya cabaran utama dalam memahami karya-karya tasawuf. Tasawuf bukan sekadar disiplin yang membincangkan hukum-hakam atau persoalan akhlak. Ia turut menyentuh persoalan metafizik, iaitu hakikat kewujudan, hubungan antara Tuhan dan alam, serta pengalaman kerohanian yang dilalui oleh para wali dan ahli ‘irfan. Persoalan-persoalan ini berada di luar pengalaman biasa manusia dan amat sukar diterjemahkan menggunakan bahasa yang bersifat empirikal.
Oleh sebab itu, para sufi menggunakan pelbagai bentuk perlambangan, metafora dan bahasa kiasan bagi menghampirkan sesuatu hakikat yang pada asasnya melangkaui kemampuan bahasa manusia. Dalam tradisi tasawuf, bahasa seperti ini dikenali sebagai tashbih, isharat dan kadangkala lahir daripada pengalaman kashf atau penyingkapan rohani.
Hamzah Fansuri, misalnya, menggunakan pelbagai analogi untuk menggambarkan hubungan antara Tuhan dan makhluk. Beliau menyebut hubungan laut dan ombak, benih dan pohon, cahaya matahari bersama sinar dan habanya, air yang meresapi kain, serta hujan yang turun ke bumi. Bagi pembaca yang tidak memahami tradisi bahasa sufi, perlambangan seperti ini mungkin kelihatan seolah-olah menyamakan Tuhan dengan alam.
Namun, ramai sarjana berpendapat bahawa perlambangan tersebut tidak semestinya membawa maksud sedemikian. Sebaliknya, ia bertujuan menjelaskan bahawa seluruh alam bergantung sepenuhnya kepada Allah sebagai sumber segala kewujudan, manakala alam tetap bersifat hadith (baharu), dicipta dan bergantung kepada-Nya. Dalam erti kata lain, kewujudan makhluk tidak pernah berdiri sendiri, tetapi sentiasa bergantung kepada Wujud Yang Mutlak.
Atas sebab itu juga, ramai sarjana kontemporari berpendapat bahawa menyamakan Wahdat al-Wujud secara mudah dengan fahaman panteisme merupakan satu penyederhanaan yang tidak semestinya tepat. Dalam tradisi falsafah Barat, panteisme lazimnya difahami sebagai menyamakan Tuhan dengan alam. Sebaliknya, dalam kerangka metafizik Ibn ‘Arabi, hubungan tersebut jauh lebih kompleks dan berpusat kepada konsep tajalli, iaitu penzahiran nama dan sifat Allah dalam alam ciptaan tanpa menghapuskan perbezaan mutlak antara Khaliq dan makhluk.
Pandangan inilah yang dihuraikan secara mendalam oleh Profesor Syed Muhammad Naquib al-Attas melalui tesis kedoktorannya yang kemudiannya diterbitkan sebagai The Mysticism of Hamzah Fansuri. Menurut beliau, terdapat kemungkinan bahawa al-Raniri telah mentafsir beberapa istilah yang digunakan oleh Hamzah Fansuri menurut pengertian yang berbeza daripada maksud asal pengarangnya.
Dalam sejarah intelektual Islam, keadaan seperti ini bukanlah sesuatu yang luar biasa. Ahli Kalam, ahli falsafah, ahli tasawuf dan ahli Ishraqi masing-masing membangunkan sistem istilah yang tersendiri. Kadangkala mereka menggunakan istilah yang berbeza untuk merujuk kepada konsep yang hampir sama, manakala pada waktu lain mereka menggunakan istilah yang sama tetapi dengan maksud yang berbeza.
Sebagai contoh, konsep Akal Pertama disebut sebagai al-‘Aql al-Awwal dalam tradisi falsafah Masha’iyyah. Ahli Kalam pula menggunakan istilah al-Qalam, manakala ahli Ishraqi menggunakan istilah al-Nur. Dalam tradisi tasawuf, konsep yang hampir serupa sering dihuraikan melalui istilah Nur Muhammad.
Justeru, adalah tidak adil untuk menilai keseluruhan sesuatu sistem pemikiran hanya berdasarkan terjemahan literal beberapa ungkapan yang bersifat simbolik. Tradisi keilmuan Islam sentiasa menekankan kepentingan memahami sesuatu pandangan daripada kerangka asalnya sebelum membuat penilaian. Dalam masa yang sama, perlu ditegaskan bahawa terdapat sempadan yang tidak boleh dilangkaui. Semua perbahasan metafizik dalam Islam tetap tertakluk kepada prinsip tauhid. Allah ialah Wujud Yang Mutlak, Maha Esa, tidak menyerupai makhluk-Nya dan tidak berhajat kepada sesuatu selain diri-Nya.
Apa yang lebih membimbangkan pada hari ini ialah apabila perbahasan akademik bertukar menjadi budaya takfir atau saling mengkafirkan. Perbezaan pandangan yang pada asalnya bersifat ilmiah akhirnya berubah menjadi pertelingkahan emosi yang merosakkan adab ilmu. Islam mempunyai sejarah perdebatan yang panjang. Imam al-Ghazali, Ibn Rushd dan Ibn Taymiyyah semuanya terlibat dalam polemik intelektual, namun mereka berhujah melalui karya ilmiah, bukan sekadar label atau cemuhan.
Dalam dunia media sosial hari ini, petikan pendek sering dijadikan asas untuk menjatuhkan hukuman terhadap karya yang sebenarnya memerlukan pembacaan yang mendalam. Tradisi keilmuan Islam menuntut seseorang memahami istilah, metodologi dan kerangka epistemologi sebelum mengkritik sesuatu disiplin.
Akhirnya, pengajaran paling besar daripada polemik ini ialah kepentingan adab sebelum ilmu. Dalam perkara yang menyentuh metafizik dan pengalaman kerohanian para sufi, sikap tergesa-gesa menghukum hanya akan menambahkan kekeliruan. Barangkali yang lebih utama ialah kita berusaha memahami sebelum menilai, meneliti sebelum menghukum, dan membaca sebelum membuat kesimpulan. Tradisi keilmuan Islam dibina atas asas hujah, adab dan pencarian kebenaran.